Stress. Mogelijk het meest geladen woord van de 21e eeuw. Tenminste, op de werkvloer. De leus: “Ik ben op dit moment zo gestrestst, ik weet niet of ik nog wel…” Klinkt waarschijnlijk niet vreemd. Maar wat is stress precies?
“Stress betekent een toestand van druk of belasting welke ontstaat als de aanpassingsmogelijkheden in een bepaalde levenssituatie worden overschreden. Stress kan zowel positief als negatief zijn.” [1]
Laten we dit eens ontleden. Wat meteen opvalt, is dat er onderscheid wordt gemaakt tussen positieve en negatieve stress. Positieve stress (of positieve spanning) is het gevolg van het vooruitzicht dat een plezierige gebeurtenis oproept, zoals voor een wedstrijd of voor vakantie. Na enige tijd verdwijnt deze spanning weer en keert het lichaam terug in een toestand van rust. Als stress niet in het belang van een persoon is en als een nare gebeurtenis wordt vervaren, spreken we van negatieve stress. [2]
Om vervolgens het éérste deel van de definitie te onderzoeken, moeten we terug in de tijd, naar het tijdperk van de oermens. Ons lichaam is in de loop van miljoenen jaren ontwikkeld en geëvolueerd in reactie op een aantal voorspelbare stressoren in de omgeving. In gevaarlijke situaties gaat je lichaam in crisismodus; je stofwisseling wordt geoptimaliseerd en je cortisol- en/of adrenaline gehalte in je bloedstroom naar de grote spiergroepen stijgt om je te helpen vechten of vluchten (fight-or-flight response). De afgifte van deze (stress)hormonen helpen je sympathisch zenuwstelsel dus om energie te sturen naar daar waar het nodig is. [3] Handig als je oog in oog staat met een grommende tijger, minder gepast als je in de auto zit en je te laat dreigt te komen voor een meeting.
Chronische stress – of stress dat niet het gevolg is van een acuut incident – is letterlijk moordend. Door continu moderne ‘leven of dood’ gebeurtenissen te ervaren en deze gebeurtenissen vervolgens opnieuw af te spelen in ons hoofd blijven we spanning ervaren en keert ons lichaam niet terug in de ‘rust-en-verteer’ modus. [3] Als een eend een rivaal heeft afgeweerd, klapt het een aantal keer met zijn vleugels om de frustratie uit zijn systeem te krijgen en dobbert dan weer vrolijk door. [4] Wij niet. Wij verbinden emoties aan onze ervaringen en gaan verschillende uitkomsten visualiseren. Dat kost een hoop mentale resources en dus energie, die vervolgens niet gaat naar waar het nodig is: het immuunsysteem. Een verhoogde bloeddruk, hartkloppingen, hevige angstreacties, depressie en ook de gevreesde burn-out zijn allemaal (mogelijke) gevolgen van chronische stress. [5] Ook neemt de kans op (chronische) ziektes aanzienlijk toe. De CDC’s (Centers for Disease Control and Prevention; een soort van de Amerikaanse GGD) wijzen stress zelfs aan als de oorzaak van 90% van de chronische ziektes! [6] Zoals je ziet, is chronische stress dus écht letterlijk moordend!
Maar hoe ontwijk je de kogels? De eerste stap is herkenning. Symptomen van stress zijn: hoofdpijn, duizeligheid, spijsverteringsproblemen, maagpijn, slaapproblemen, vermoeidheid, geheugen- en/of concentratie problemen. [5] Eén van de meest impactvolle dingen die gebeuren als je chronisch gestrest bent is dat de bloedstroom naar de prefrontale cortex wordt afgesneden. Iedereen die enigszins bekend is met de neurowetenschappen weet waarschijnlijk wel dat de prefrontale cortex het deel van het brein is dat ons helpt met taken als abstract denken, probleemanalyse, hogere cognitie en moreel redeneren. [7] Het is letterlijk wat ons onderscheid van de apen. Herken je jezelf als impulsiever, reactief, wantrouwig en minder empathisch? Dan is de kans groot dat je aardig hebt gewapperd met je cortisol-creditcard (voor degene die mijn vorige blog hebben gelezen: dit is zeer vergelijkbaar met de metafoor van de energie-creditcard).
Een manier om jezelf te wapenen tegen chronische stress is het ontwikkelen van je prefrontale cortex. Meditatie kan hierbij helpen, aangezien het de dichtheid van je zenuwcellen (cortical thickness) in dit gebied vergroot. [8] Wees je er vooral van bewust dat we de hele dag door worden gebombardeerd door allerlei reclames die ingaan op onze begeerten en zo onze aandacht en geld opeisen (dubbele advertenties op Youtube, gesproken reclame op de radio, pop ups tijdens het browsen etc.). Sta maar eens stil bij de gedachte dat alle (sociale) media er in essentie op uit lijkt te zijn om ons angstig, onaantrekkelijk of geïsoleerd te laten voelen. En wie hebben daar een antwoord op? Je raadt het al. Voor slechts een paar duiten kan jij je weer mooi en gewenst voelen. En wat dacht je van al die fastfood reclame borden? Geen wonder dat je hunkert naar die koolhydraten nadat je glycogeenvoorraad in je lever is uitgeput door de cortisol.
De boeddhisten onder ons herkennen waarschijnlijk begeerte als de wortel van het menselijk lijden. Mijn advies: bevrijdt jezelf van deze begeertes en beheer je informatiestromen. Heb je ‘The Social Dilemma’ op Netflix al gezien? Zelfs de makers van Facebook zelf geven aan dat ze hun kinderen er ver vandaan houden. Zo verslavend en toxic is het! Geef niet toe aan leuzen als “Echte mannen rijden in zulke en zulke auto’s.” Of “Als mijn kinderen geen IPhone krijgen dan horen ze er niet bij.” Flauwekul! Dit soort mentale virussen zijn bij uitstek dé manier om als onderdeel van de 3,5% rijkste mensen van deze aardbol toch blut te zijn; niet bepaald bevorderend voor je stresslevel.
Dus, mediteer, doe ademhalingsoefeningen, beoefen ochtendvisualisatie of schud het van je af door even lekker te bewegen en met je vleugels te klapperen. Creëer eerst overzicht in die berg van verantwoordelijkheden zodat je minder mentale resources spendeert aan onthouden, herinneren en paniekeren doordat je ‘door de bomen het bos niet meer ziet’. Leer jezelf te verdedigen en neem minder cafeïne tot je. Durf uit je comfort-zone te stappen en af en toe “Nee” te zeggen. Al deze manieren helpen je om je mentale veerkracht te vergroten en je stressemmer te her-kalibreren, zodat jij weer ontspannen door het leven kan.
Dennis Kruijer
[1] https://www.ensie.nl/redactie-ensie/stress
[2] https://www.stresscentrum.nl/informatie-over-stress/stress/
[3] Shojai, P (2016) The urban monk, eastern wisdom and modern hacks to stop time and find success, happiness, and peace. Rodale Inc.
[4] Tolle, E. (1997) The power of now: a guide to spiritual enlightenment. Namaste Publishing Inc.
[5] https://www.ggzheuvelrug.nl/chronische-stress-wat-is-dat-eigenlijk/
[7] O’Reilly, R.C. (2010) The What and how of prefrontal cortical organization. Trends Neurosci. 33, 355-361.
[8] Lazar SW, Kerr CE, Wasserman RH, Gray JR, Greve DN, Treadway MT, McGarvey M, Quinn BT, Dusek JA, Benson H, Rauch SL, Moore CI, Fischl B. Meditation experience is associated with increased cortical thickness. Neuroreport. 2005 Nov 28;16(17):1893-7.
